Een nieuwe kijk op een oud verschijnsel

door Henk Jongsma, hoofdauteur Nieuw Topniveau

Wie kent hem niet, de waarschijnlijk meest bekende ‘fout’ in het Nederlands: Hier zet men koffie en over … .
Inderdaad, de bekende foutieve samentrekking, of zeugma. Overbekend, zou je zeggen.

Maar Han van Gorkom en Jacques J.Noorman zagen toch kans er een heel boek van ruim 150 bladzijden aan te wijden: Hier zet men thee en over de Eufraat. Want daar komt dit verschijnsel vandaan, stellen ze in hun voorwoord: bij de doorwaadbare plaats Zeugma in de rivier de Eufraat.

De schrijvers, die vooral ook leuk willen zijn, gebruiken het eerste deel van het begrip zeugma als uithangbord: het gaat over ‘zeugen’, ‘stijlfiguur met een krulstaartje’. Leuk? Nou, eigenlijk iets té leuk.

Maar de benadering van het verschijnsel is wel serieus: in het eerste deel wordt het zeugma grammaticaal benaderd (‘de grammaticale zeug’), er wordt zelfs onderscheid gemaakt tussen zeugma’s van de eerste en van de tweede graad.
Daarna gaat het over de ‘beeldsprakerige zeug’ en de ‘gestileerde’ zeug. Er is ook een werkboek opgenomen: maak je eigen zeugma’s.
Het boek eindigt met een carnavalslied: Zeugma Carnaval, een lied dat ook op de bijbehorende website is te beluisteren http://www.zeugma.nl/.

De schrijvers doen hun best het zeugma uit de hoek van de ‘verboden’ te halen. Daarom besteden ze, na de grammaticale analyse van het verschijnsel, veel aandacht aan het creatief gebruik dat er, in bijvoorbeeld de poëzie, van kan worden gemaakt. Een van hun stellingen luidt dan ook: Het zeugma is de poëzie zelve.

Het aantrekkelijk uitgegeven boekje is interessant genoeg om die stelling op waarheid te toetsen. En ach, wie glimlacht niet bij een voorbeeld als: Hij breekt tradities, glazen, benen?
Foutieve samentrekking of poëzie?