Over stinkende juffertjes en schijtkruid

door Henk Jongsma, hoofdauteur Nieuw Topniveau

Al eens stinkende juffertjes ontmoet? Of Afrikaantjes die uit Mexico komen? Nee? Merkwaardig, je ziet ze in de zomer in heel veel tuinen en in bijna alle parken. Het zijn van die oranje planten, sterk geurend, die veel in bloemperken worden aangeplant. Afrikaantje, dat is de meest algemene naam. En inderdaad, in sommige delen van ons land wordt dit plantje stinkend juffertje genoemd. Merkwaardig trouwens, die naam Afrikaantje, want oorspronkelijk komt dit plantje uit Mexico. Dus Mexicaantje zou een betere naam zijn geweest. Maar zo heet dit plantje nergens. Wel noemen ze het in sommige streken van Brabant en Vlaanderen fluweeltje of fluwelen broekje.
Al deze wijsheid, en nog veel meer, vind je in een bijzonder aardig boekje van Har Brok: Stinkend-juffertje en duivelskruid.
In dit boekje (met prachtige plaatjes) wordt een overzicht gegeven van de namen die in Nederland en België aan een aantal veel voorkomende planten worden gegeven. Een enorme variatie.
Mijn oog viel meteen op een plaatje van de plant die wij vroeger sigaar noemden en die door jongens ook werkelijk gerookt werd (hoewel je er vreselijk beroerd van werd). Lisdodde heet die officieel, weet ik nu, en de plant komt overal in Nederland tussen het riet voor. En inderdaad, de ‘bloem’ lijkt op een sigaar. Op het kaartje dat ook in het boekje staat kun je zien welke namen waar aan deze plant worden gegeven: sigaar, rietsigaar, sigarenriet, slootsigaar, stanksigaar bijvoorbeeld, maar ook stalkaars, rietkaars, waterkaars en duivelskaars; en in weer andere streken heet hij bollepiest, bollepees of bollepeter. En in Limburg en Brabant hebben ze nog merkwaardiger namen voor deze plant verzonnen; in oudere woordenboeken werden die voorzien van het predicaat ‘ordinaire naam’.
Interessant zo’n boekje, je kunt er in zien hoe mensen in verschillende streken namen verzinnen, namen die vrijwel altijd slaan op een van de eigenschappen van de plant. En omdat werkelijk alle eigenschappen gebruikt kunnen worden, ontstaat er dus een enorme variatie aan namen. En dat kan verwarring wekken. Want in sommige plaatsen noemt men de plant die altijd bloeit als het daar kermis is kermisbloem. Maar ergens anders, waar de kermis vroeger of later komt, noemt men een heel andere plant kermisbloem.
En waarom zou men een plant nou schijtkruid noemen? Ja, dat is niet zo moeilijk te raden, denk je? Fout, de naam heeft niets met de wc te maken! Als je wilt weten hoe ze dan aan die naam komen, moet je het boekje maar eens doorlezen. Kun je meteen ontdekken waarom wij een plantje dat uit Mexico komt toch Afrikaantje noemen.
Een heel interessant boekje dus, dat ook nog eens prachtig is uitgegeven. En het nodigt uit tot eigen onderzoek: zoek een aardige plant en vraag eens rond hoe die bij jou in de buurt wordt genoemd. Misschien ontdek je zelfs wel nieuwe naamvarianten!

Har Brok: Stinkend-juffertje en duivelskruid. Volksnamen van planten.
Uitgeverij Salomé - Amsterdam University Press, Amsterdam 2006 ISBN 90 5356 884 0