Planken, spijkers en Joost

door Henk Jongsma, hoofdauteur Nieuw Topniveau

‘Nou, daar sloeg je de plank helemaal mis!’
‘Hè, wat zeg je nou, de plank mis slaan? Dat is toch helemaal fout, de uitdrukking is: de spijker op z’n kop slaan.’
‘Ja, maar je kunt ook zeggen de plank misslaan, dat weet ik zeker.’
‘O ja? En hoe komen we dan aan die uitdrukking?’
‘Dat weet ik niet, dat mag Joost weten.’

Ja, vreemd eigenlijk, al die uitdrukkingen. Lastig ook, want op de keper beschouwd, lijken ze helemaal niet te kloppen. En als je onze taal moet leren zijn al die uitdrukkingen helemaal lastig te begrijpen. Gelukkig zijn er de laatste jaren een paar boekjes verschenen die kunnen helpen. En die bovendien gewoon leuk zijn, van die lekkere bladerboekjes waarin je steeds weer, nieuwsgierig, een stukje leest.

Het aardigst is Verhaal halen van Jenny van der Toorn-Schutte. Haar uitgangspunt is dat heel veel van onze uitdrukkingen teruggaan op hoe mensen vroeger leefden en dachten. In het eerste hoofdstuk van haar boekje vertelt ze bijvoorbeeld van alles over de tijd van de ridders, en in dat verhaal legt ze, eigenlijk heel terloops, de herkomst van allerlei uitdrukkingen uit. Bij de ridderspelen horen uitdrukkingen als in het krijt treden, maar ook steek houden en in de steek laten. En had jij gedacht dat bot vangen niets met de visserij, maar alles met datzelfde steekspel van de ridders te maken heeft?

Zo is er ook een hoofdstuk over het boerenleven, over de ambachtslui, over de rechtspraak, de kerk, de scheepvaart. Een leuk boek, wie het ziet, gaat voor de bijl. Inderdaad, die uitdrukking heeft met de rechtspraak te maken.

Parels voor de zwijnen van Heidi Aalbrecht is heel anders van opzet: gewoon alfabetisch wordt iets verteld over de achtergrond van veel uitdrukkingen. Leuk, maar het blijven allemaal losse verhaaltjes. Wel handig natuurlijk als je gewoon iets over één uitdrukking wilt weten. Want waarom hebben we het eigenlijk over een vrolijke Frans en een brave Hendrik. Dat had toch ook een brave Frans en een vrolijke Hendrik kunnen zijn? Nee, en bij Heidi Aalbrecht lees je hoe dat komt.

Trouwens, Verhaal halen (ook een uitdrukking!) heeft achterin een register, zodat je dat boekje ook als naslagwerk kunt gebruiken.

Leuke en interessante boekjes, allebei. Maar ze gaan allebei wel erg over vroeger. Jammer, want ook nu ontstaan er nog uitdrukkingen, die bijvoorbeeld uit de reclame of uit liedjes of raps in de omgangstaal worden opgenomen. Eigenlijk zou je die nu al moeten gaan verzamelen, want wie weet over een jaar of tien nog hoe we er aan komen? Lijkt me een aardig idee: leg nu vast met de klas een verzameling aan.

En die beide boekjes? Horen thuis in de schoolbibliotheek. Lekker om in te bladeren. Kun je meteen eens nakijken wie die Joost eigenlijk is.

Heidi Aalbrecht: Parels voor de zwijnen. Het verhaal achter Nederlandse uitdrukkingen. Uitgeverij Bzztôh, ’s-Gravenhage 2005. ISBN 90 453 0260 8

Jenny van der Toorn – Schutte: Verhaal halen. Een zoektocht naar de oorsprong van Nederlandse uitdrukkingen. Uitgeverij Boom, Amsterdam 2003. ISBN 90 5352 952 7