Het woordenreservaat

door Henk Jongsma, hoofdauteur Nieuw Topniveau

Af en toe verschijnen er taalboeken waarvan ik denk: ‘Aardig? Ach ja, aardig’. Maar ook niet meer dan dat. Goed voor een keertje doorbladeren. Woordenboek van de stoelgang van Ton Spruyt (uitgeverij L.J.Veen) is zo’n boek, Leeftijd en levensloop. 4001 spreuken over ouder worden van Karel Reestman (Uitgeverij Damon) is een ander voorbeeld.

Veel meer dan aardig, dus belangwekkend, is Het woordenreservaat. Oude en nieuwe woordschatten in de Nederlandse taal van Frans Collignon. Het woord ‘reservaat’ zegt het al: de schrijver heeft in dit boekje allerlei bijzondere woorden verzameld die dreigen te verdwijnen. En zoals je voor bedreigde dieren of planten een reservaat inricht, heeft Frans Collignon dit voor woorden gedaan.

Om welke woorden gaat het?
Als eerste denk je natuurlijk aan woorden die verdwijnen omdat het voorwerp waarnaar ze verwijzen al lang niet meer wordt gebruikt. Hakkenei is zo’n woord: een damespaard dat zich als telganger voortbewoog, de beide linker – of de beide rechterbenen tegelijk, niet diagonaalsgewijs zoals een paard gewoonlijk doet. In de tijd dat veel te paard werd gereisd, was dit voor dames een comfortabele manier van vervoer. Verdwenen dus, dat woord hakkenei, want we reizen tegenwoordig anders. Hoewel, niet verdwenen – opgenomen in dit reservaat.

Maar waarom andere woorden (bijna) zijn verdwenen? Wie kent nog het werkwoord temen? Het betekent volgens Frans Collignon ‘zalvend zeiken over iets’. Wel, dat gebeurt nog altijd, en toch wordt het woord bijna niet gebruikt. Opgenomen in het reservaat.
Sommige woorden zijn misschien te deftig geworden. Eerlang betekent 'binnenkort’. We zouden het woord dus best regelmatig kunnen gebruiken. Toch doen we dat niet. Gelukkig nam Frans Collignon het op in zijn reservaat.
Nog een paar voorbeelden. Wie kent nog het woord barg? De spellingscontrole markeert het zelfs als fout. Ten onrechte! Wie kent het woord avegaar? Of boender? Labbekak? Plukharen?

Leuke woorden toch? Maar goed dat ze in dit reservaat zijn terechtgekomen. En wat interessant dat Frans Collignon over al deze woorden ook nog heel wat weet te vertellen. Neem het boekje eens door en haal een paar woorden uit het reservaat, kun je je vrienden eens verbazen!

Frans Collignon: Het woordenreservaat. Oude en nieuwe woordschatten in de Nederlandse taal.
Uitgave Acco, Leuven / Leiden 2004. ISBN 90-334-5665-6